ถั่วเน่า  เป็นเครื่องปรุงสำคัญในอาหารเมืองของทางภาคเหนือทำจากการหมักถั่วเหลืองที่ผ่านการต้มสุกด้วยจุลินทรีย์จากธรรมชาติ ปรุงรสชาติด้วยเกลือและพริกย่างป่นทิ้งไว้ 2-3 วันจนมีกลิ่นเฉพาะ และรสชาติออกเค็ม ทางเหนือใช้แทนกะปิ  การนำถั่วเน่าที่ผ่านจากการหมักโดยถั่วที่เริ่มเปื่อยยุ่ย เรียกว่า ถั่วเน่าซา นำไปคั่วหรือผัดใส่ไข่และหอมแดง  แต่ถ้านำ ถั่วเน่าซา มาโขลกหรือบดให้ละเอียดจนกลายเป็นสีไข่ไก่แล้วนิยมนำมาห่อใบตองปิ้งจะเรียก ถั่วเน่าเมอะ และถ้านำ ถั่วเน่าเมอะ มาทำเป็นแผ่นวงกลมตากแห้งแล้วเป็นสีน้ำตาล ก็จะเรียก ถั่วเน่าแข็บ

ก่อนทานจะต้องนำไปผิงไฟให้กรอบเหลืองนิดนึงแล้วมี กลิ่นหอมเฉพาะจากนั้นถึงนำมาทานได้  ถั่วเน่าแข็บสามารถเก็บไว้ได้นานเป็นปีเลยทีเดียวปัจจุบันถั่วเน่าแข็บยังมีการนำมาแปรรูปสู่ ถั่วเน่าผง เพื่อความสะดวกในการปรุงรสของอาหารอีกด้วยถั่วเน่า นำมาเป็นเครื่องปรุงหรือทำแปรรูปทำกับอาหารพื้นเมืองได้หลายอย่าง เช่น ใส่ในน้ำพริกสำหรับขนมจีนน้ำเงี้ยว  น้ำพริกอ่อง และอาหารพื้นเมืองอื่น ๆ ถั่วเน่าถือเป็นอาหารพื้นเมืองที่พัฒนามาจากภูมิปัญญาชาวบ้านที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมา โดยใช้วัตถุดิบที่มีอยู่ในท้องถิ่นนำมาแปรรูปรับประทานกันในครอบครัว ญาติพี่น้องถ้าทำเยอะก็สามารถแบ่งขายได้  ที่สำคัญ ถั่วเน่า  ถึงแม้จะเป็นอาหารพื้นเมืองธรรมดาแต่หากพิจารณาแล้วเต็มไปด้วยคุณค่าทาง โภชนาการจากโปรตีนที่ได้จากถั่ว เป็นอาหารที่ได้มาจากธรรมชาติ  เห็นไหมว่า ของกินบ้านเรามีคุณค่าในราคาไม่แพงเลยทีเดียว